Przedwojenne ozdoby choinkowe, czyli dekoracje sprzed 1939 roku, były przede wszystkim naturalne, domowe i rzemieślnicze. Jabłka, orzechy, pierniki, papier, słoma oraz wydmuszki jaj znacznie częściej trafiały na choinkę niż szklane bombki. Popularne dziś określenie „stare bombki” często dotyczy ozdób z okresu PRL, a nie autentycznych przedmiotów międzywojennych.
Jak wyglądała choinka przed 1939 rokiem?
Zwyczaj ustawiania choinki upowszechnił się na ziemiach polskich w XIX wieku. Początkowo drzewka pojawiały się głównie w domach mieszczańskich i na obszarach pozostających pod silnym wpływem tradycji niemieckiej. Z czasem zwyczaj przyjął się szerzej, ale sposób dekorowania zależał od zamożności rodziny, regionu i dostępnych materiałów.
Przedwojenna choinka nie była zwykle kompozycją jednolitych, fabrycznie wykonanych ozdób. Dekoracje przygotowywano w domu, często z udziałem dzieci. Wykorzystywano to, co można było znaleźć w gospodarstwie lub łatwo kupić przed świętami. Jabłka nawiązywały do symboliki rajskiego owocu, a orzechy oznaczały dostatek i trwałość. Pierniki pełniły jednocześnie funkcję ozdoby i świątecznego przysmaku.
Do typowych dekoracji należały:
- jabłka, orzechy i suszone owoce
- pierniki wycinane w gwiazdki, serca lub zwierzęta
- łańcuchy z kolorowego papieru i bibuły
- gwiazdy, anioły i zawieszki ze słomy
- wydmuszki jaj, papierowe rozetki i ozdoby z tektury
W niektórych domach używano także waty, która miała przypominać śnieg, oraz świeczek mocowanych na metalowych uchwytach. Takie oświetlenie stwarzało ryzyko pożaru, dlatego wymagało stałej uwagi. Lampki elektryczne stopniowo zyskiwały popularność, ale przed wojną nie były wyposażeniem każdej choinki.
Szklane bombki znano już w XIX wieku. Ich produkcja rozwinęła się szczególnie w niemieckiej miejscowości Lauscha, słynącej z wyrobów szklanych. W Polsce takie ozdoby były jednak najczęściej importowane i pozostawały towarem drogim. W zwykłym domu mogło znajdować się zaledwie kilka szklanych dekoracji, uzupełnianych ozdobami naturalnymi i wykonanymi własnoręcznie.
Przedwojenne ozdoby a styl PRL – najważniejsze różnice
Najczęstsze nieporozumienie wynika z utożsamiania każdej starej szklanej bombki z okresem przedwojennym. Tymczasem charakterystyczne muchomorki, szyszki, reflektory, sople, bałwanki i figurki z kreskówek kojarzą się przede wszystkim z powojennym wzornictwem, zwłaszcza z okresem PRL. Współczesne sklepy często nazywają je ozdobami „z dawnych lat” lub „vintage”, choć wiele takich produktów jest nową reprodukcją.
| Cecha | Ozdoby przedwojenne | Ozdoby w stylu PRL |
|---|---|---|
| Materiał | Jabłka, orzechy, papier, słoma, tektura, pierniki, wydmuszki | Szkło, farby, brokat, metalowe elementy i później tworzywa sztuczne |
| Sposób wykonania | Praca domowa lub lokalne rzemiosło, często pojedyncze egzemplarze | Manufaktura i produkcja fabryczna, choć wiele ozdób nadal dekorowano ręcznie |
| Dostępność | Materiały łatwe do zdobycia, szklane ozdoby rzadkie i kosztowne | Szklane bombki stały się znacznie powszechniejsze |
| Motywy | Owoce, gwiazdy, anioły, proste formy papierowe i słomiane | Muchomory, szyszki, sople, reflektory, lalki, zwierzęta i postacie |
W okresie PRL szklane ozdoby były już szerzej dostępne, a ich produkcja odbywała się w wielu zakładach. Bombki srebrzono od wewnątrz, następnie malowano i posypywano brokatem. Charakterystyczne kształtki, czyli figurki przedstawiające ludzi, zwierzęta lub bohaterów kultury popularnej, stały się rozpoznawalnym elementem powojennej choinki. Ich obecność w rodzinnej kolekcji nie oznacza więc automatycznie, że pochodzą sprzed 1939 roku.
Jak rozpoznać autentyczne ozdoby sprzed 1939 roku?
Datowanie pojedynczej ozdoby bez dokumentów, rodzinnej historii lub porównania z materiałami muzealnymi nie zawsze jest możliwe. Sam wygląd nie daje pewności, ponieważ współczesne pracownie produkują dekoracje stylizowane na dawne, a część wzorów była powtarzana przez dziesięciolecia. Weryfikację należy oprzeć na kilku cechach jednocześnie.
W przypadku zachowanych staroci uwagę zwracają przede wszystkim:
- materiał – papier, tektura, słoma, wata, drewno lub naturalne produkty spożywcze są bardziej typowe dla domowych dekoracji sprzed wojny niż jednolite szkło produkowane seryjnie
- zawieszka – starsze elementy mogą być połączone cienkim drutem, sznurkiem albo prostym metalowym uchwytem, bez plastikowych części
- malowanie – ręczne zdobienie bywa nierówne, z drobnymi różnicami w linii, kolorze i rozmieszczeniu dekoracji
- stan powierzchni – naturalna patyna, przetarcia i miejscowe odbarwienia mogą wskazywać na wiek, ale same w sobie nie są dowodem autentyczności
- konstrukcja – klejenia, ręczne łączenia i różnice między elementami sugerują pracę domową lub rzemieślniczą
- pochodzenie – historia rodzinna, stare fotografie, pudełko lub dokument zakupu zwiększają wiarygodność datowania
Duża liczba identycznych figurek, równomierne nadruki, współczesny plastikowy uchwyt albo bardzo świeży brokat mogą wskazywać na późniejszą produkcję. Nie oznacza to, że taka ozdoba jest bezwartościowa. Bombki z PRL mają własną historię i znaczenie sentymentalne, lecz należy przypisać je właściwej epoce.
Przy rzadkim egzemplarzu, zwłaszcza szklanym, rozsądnie jest skonsultować się z muzeum etnograficznym, antykwariuszem lub rzeczoznawcą zajmującym się dawnym szkłem. Wycena i datowanie to dwie różne kwestie. O wartości kolekcjonerskiej decydują między innymi stan zachowania, unikatowość, pochodzenie i kompletność, a nie sam fakt, że ozdoba wygląda staro.
Jak przechowywać historyczne ozdoby?
Autentyczne przedwojenne dekoracje są zwykle kruche. Papier, słoma, wata i tektura łatwo chłoną wilgoć, a stare szkło może pękać przy niewielkim nacisku. Ozdoby najlepiej przechowywać w suchym miejscu, oddzielone od siebie miękkim, bezkwasowym papierem lub innym materiałem zabezpieczającym.
Starych ozdób nie należy myć wodą. Wilgoć może rozpuścić klej, naruszyć farbę albo zdeformować papier i tekturę. Bezpieczniejsze jest delikatne usunięcie kurzu miękkim pędzelkiem.
Prawdziwe przedwojenne ozdoby choinkowe są rzadkie nie dlatego, że każda miała wysoką cenę, lecz dlatego, że większość była nietrwała i zużywała się z czasem. Ich znaczenie często wykracza poza wartość rynkową – są świadectwem domowych zwyczajów, lokalnego rzemiosła i sposobu przeżywania świąt przed II wojną światową.
